خبرگزاری حوزه | حوزهای که حیاتش بر محور علم و اجتهاد است، اگر سرمایههای علمی برخاسته از درون خود را تنها تجلیل کند و در متن تولید علم به کار نگیرد، از خودش عقبتر میماند؛ این نوشته روایت همین فاصله است.
علامه طباطبایی و آثار ایشان، بیتردید متعلق به حوزههای علمیهاند و در بستر علمی حوزه شکل گرفتهاند. مرحوم علامه، طلبهای برخاسته از حوزه بود که در محضر استادان حوزوی تحصیل کرد، رشد یافت و آثار علمی خود را در جایگاه عالمی حوزوی تألیف کرد. ایشان همچنین در همین محیط علمی، شاگردان برجستهای را در رشتههای گوناگون تربیت کرد. بنابراین، هم شخصیت علمی علامه و هم میراث فکری ایشان، بخشی از سرمایه علمی حوزه به شمار میروند.
از سوی دیگر، حوزه علمیه نهادی زنده اشست که علم، محور اصلی حیات آن به شمار میرود. همچنان محافل علمی پررونقی در موضوعات گوناگون در حوزه برقرار است و هر روز طلاب و استادان، ساعتهای بسیاری را به تدریس، تحصیل، مباحثه و گفتوگوی علمی میگذرانند.
اما با وجود این ظرفیتها، به نظر میرسد حوزه نهتنها از وضعیت مطلوب و اقتضائات زمانه خود عقب مانده، بلکه حتی از ظرفیتها و دستاوردهای علمی خویش نیز عقبتر است.
یکی از ویژگیهای اساسی محیطهای علمی پویا آن است که نظریات و اندیشهها در آنها صرفاً نقل و تدریس نمیشوند، بلکه مورد بررسی و نقد قرار میگیرند، تکمیل میشوند و امتداد مییابند. در چنین محیطی، آثار علمی گذشتگان نقطه پایان پژوهش نیستند، بلکه مبنایی برای طرح پرسشهای تازه، گشودن افقهای جدید و تولید اندیشههای نو به شمار میروند. پیشرفت علمی نیز تا حد زیادی در گرو همین فرایند است.
از این منظر، مواجهه با میراث علمی را میتوان در سه سطح بررسی کرد: نخست، شناخت آثار و آشنایی با شخصیت و اندیشه صاحبنظر؛ دوم، تدریس، مطالعه و تبیین آثار او؛ و سوم، ورود نظریات و روشهای وی به جریان زنده پژوهش و اجتهاد، بهگونهای که این نظریات نقد شوند، توسعه یابند و در حل مسائل علمی به کار گرفته شوند.
اگرچه دو سطح نخست ارزشمند و ضروریاند، اما پویایی علمی زمانی تحقق مییابد که این مواجهه به سطح سوم نیز برسد.
به نظر میرسد مسئله اصلی حوزه در مواجهه با میراث علمی علامه طباطبایی، دقیقاً در همین نقطه است. آثار ایشان شناخته شدهاند و برخی از آنها نیز در محافل علمی تدریس میشوند؛ اما هنوز روشها و نظریات ایشان، متناسب با ظرفیت و اهمیتشان، در متن جریان علمی حوزه امتداد نیافتهاند.
البته مقصود، نادیده گرفتن تلاشهای ارزشمند استادان و پژوهشگرانی نیست که در این زمینه فعالیت کردهاند؛ بلکه سخن درباره وضعیت عمومی حوزه و جایگاه این اندیشهها در جریان اصلی تولید علم و اجتهاد است. برای روشنتر شدن مسئله، از میان دستاوردهای متعدد علامه، تنها به دو نمونه اشاره میکنم.
المیزان؛ از شناخت یک اثر تا امتداد یک روش
نخستین نمونه، تفسیر گرانسنگ المیزان است؛ اثری که امروزه در میان اهل علم شناختهشده و مورد توجه است.
المیزان را میتوان از دو جهت بررسی کرد: نخست، محتوای تفسیری و معارفی که علامه در تبیین آیات قرآن ارائه کرده است؛ و دوم، روش تفسیری ایشان که بر اساس آن به فهم و تفسیر قرآن پرداخته است.
به نظر میرسد اهمیت جهت دوم، یعنی روش تفسیری علامه، کمتر از محتوای این اثر نیست. اگر در مبانی و شیوه تفسیری ایشان دقت شود، میتوان گفت المیزان از حیث روش، تحولی بنیادین در تفسیر قرآن پدید آورده و عملاً روشهای تفسیری پیشین را نسخ کرده است.
البته ممکن است برخی پژوهشگران این روش را نقد کنند یا نپذیرند. چنین اختلافنظری، در جای خود، امری طبیعی و لازمه حیات علمی است. مسئله آن است که به نظر میرسد کلیت حوزه، دستکم در مقام اظهار، روش تفسیری علامه را پذیرفته است؛ اما در مقام عمل، مواجهه متناسبی با آن ندارد.
امروز المیزان شناخته شده است، از آن نقل میشود و در برخی محافل علمی نیز تدریس میشود؛ اما پرسش اصلی این است که روش تفسیری علامه تا چه اندازه به روشی فعال و اثرگذار در جریان پژوهشهای حوزوی تبدیل شده است؟
اهمیت این پرسش زمانی روشنتر میشود که توجه کنیم ظرفیت روش تفسیری علامه به دانش تفسیر محدود نیست. این روش میتواند در سایر دانشهایی که با فهم و تبیین معارف قرآن ارتباط دارند نیز مورد استفاده قرار گیرد.
برای نمونه، در علم فقه میتوان از ظرفیت این روش در فهم و تبیین آیاتالاحکام و بررسی نسبت آیات با یکدیگر در استنباط احکام شرعی بهره گرفت. همچنین در علم کلام، این روش میتواند در تبیین معارف اعتقادی قرآن، بررسی ارتباط میان آموزههای اعتقادی و دستیابی به فهمی منسجم از منظومه معارف قرآنی نقش مهمی داشته باشد.
بنابراین، مسئله تنها این نیست که روش علامه در تفسیر قرآن تا چه اندازه پیگیری شده است؛ بلکه باید پرسید این روش چه ظرفیتهایی برای توسعه مباحث فقهی و کلامی دارد و این ظرفیتها تا چه حد مورد توجه و استفاده قرار گرفتهاند.
آیا مبانی و مراحل این روش بهصورت مستقل و دقیق تنقیح شدهاند؟ آیا امکان بهرهگیری از آن در مباحث فقهی و کلامی بررسی شده است؟ آیا این روش در مواجهه با مسائل جدید به کار گرفته شده و توسعه یافته است؟
به نظر میرسد پاسخ این پرسشها، دستکم در مقیاس عمومی حوزه، چندان رضایتبخش نیست. ازاینرو، مسئله اصلی، کمبود آشنایی با المیزان یا حتی فقدان تدریس آن نیست؛ بلکه مسئله این است که روش تفسیری علامه، متناسب با ظرفیتهای خود، هنوز بهاندازه کافی در فرایند تولید علم، چه در دانش تفسیر و چه در دانشهایی مانند فقه و کلام، امتداد نیافته است.
نظریه اعتباریات؛ از تبیین یک نظریه تا بهرهگیری از ثمرات آن
نمونه دوم، نظریه اعتباریات علامه طباطبایی است؛ نظریهای که ایشان در مقاله ششم کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم، برخی رسائل، مواضع متعددی از المیزان و نیز حاشیه خود بر کفایةالاصول، به تبیین و تطبیق آن پرداخته است.
اهمیت این نظریه صرفاً به مباحث فلسفی یا علوم اجتماعی محدود نمیشود، بلکه ظرفیت آن را دارد که در برخی از مباحث بنیادین علم اصول فقه و حتی در ساختار استنباط فقهی تأثیرگذار باشد.
برای نمونه، بحث «اعتبار متابعت علم» و لوازم و نتایج آن، از مباحثی است که میتوان در پرتو نظریه اعتباریات به بررسی و بازخوانی آن پرداخت. این بحث میتواند در تحلیل مبانی حجیت و تبیین نسبت میان علم، اطمینان، امارات و اصول عملیه نقش مهمی ایفا کند.
به بیان دیگر، مسئله صرفاً ارائه تحلیلی فلسفی از اعتبار متابعت علم نیست؛ بلکه باید بررسی کرد که پذیرش این تحلیل چه آثار و لوازمی در نظام حجیت دارد و چگونه میتواند بر مبانی حجیت اطمینان و امارات و نیز بر تحلیل ماهیت، جایگاه و کارکرد اصول عملیه تأثیر بگذارد.
طبیعی است که چنین بحثی، در صورت پیگیری دقیق، میتواند پرسشهای تازهای را در برخی از مباحث بنیادین علم اصول مطرح کند و حتی زمینه بازنگری در نحوه صورتبندی و تحلیل برخی مسائل را فراهم آورد.
ازاینرو، نظریه اعتباریات را نباید صرفاً نظریهای فلسفی دانست که شناخت و تدریس آن، پایان کار علمی درباره آن باشد. این نظریه ظرفیت آن را دارد که به عرصه مباحث اصولی وارد شود و در تحلیل و ارزیابی مبانی و نتایج اجتهادی مورد استفاده قرار گیرد.
اما آنچه مشاهده میشود این است که با وجود پژوهشها و تلاشهای صورتگرفته، این ظرفیت هنوز بهاندازه کافی در جریان اصلی مباحث اصولی حوزه مورد توجه قرار نگرفته است.
در واقع، مسئله اصلی این نیست که نظریه اعتباریات شناخته شده یا درباره آن کتاب و مقاله نوشته شده است یا نه؛ بلکه پرسش این است که این نظریه تا چه اندازه توانسته است در مباحثی مانند حجیت، امارات و اصول عملیه حضور مؤثر پیدا کند و به نقد، تکمیل یا بازسازی تحلیلهای رایج یاری رساند؟ این همان فاصلهای است که میان شناخت یک نظریه و بهرهگیری از ظرفیت آن در فرایند تولید علم وجود دارد.
حوزه و سرمایههای علمی مغفول خویش
از همین روست که میتوان گفت: حوزه حتی از خودش نیز عقبتر مانده است؛ زیرا بخشی از دستاوردهای علمی برخاسته از درون خود را هنوز به ظرفیتهایی فعال در جریان تولید علم تبدیل نکرده است.
این عقبماندگی لزوماً به معنای بیاطلاعی از آثار علمی یا فقدان توجه و احترام به صاحبان آنها نیست. چهبسا شخصیتی علمی مورد تجلیل فراوان قرار گیرد، آثارش شناخته شوند و حتی برخی کتابهایش در برنامههای آموزشی حضور داشته باشند، اما روشها و نظریات او در جریان اصلی پژوهش و اجتهاد امتداد نیابند.
بنابراین، بزرگداشت یک اندیشمند، شناخت آثار او و حتی تدریس اندیشههایش، هرچند ارزشمند است، بهتنهایی به معنای بهرهگیری از سرمایه علمی او نیست.
بهرهگیری واقعی از یک میراث علمی زمانی تحقق مییابد که آن میراث به بخشی از گفتوگوی زنده علمی تبدیل شود؛ یعنی در معرض نقد و بررسی قرار گیرد، ظرفیتهای آن شناخته شود و در مسیر حل مسائل و تولید اندیشههای جدید به کار آید.البته این سخن به معنای لزوم پذیرش نظریات علامه یا الزام همگان به پیروی از دیدگاههای ایشان نیست. حتی ممکن است پس از بررسی دقیق، برخی مبانی یا نتایج نظریات ایشان پذیرفته نشود. این امر، نهتنها با مقصود این نوشته منافاتی ندارد، بلکه خود نشانه مواجههای جدی و علمی با این میراث است.
مسئله اصلی، بیتوجهی به نظریاتی است که ظرفیت اثرگذاری بر دانشهای حوزوی را دارند. انتظار حداقلی آن است که این نظریات، همانند نظریات سایر اندیشمندان، در متن مباحث علمی طرح شوند، مورد نقد و ارزیابی قرار گیرند و آثار و لوازم پذیرش یا رد آنها بهدقت بررسی شود.
نکته مهم دیگر آن است که وقتی اندیشهای جدید در عرصه علم مطرح میشود و آن اندیشه میتواند بر مبانی، روشها یا نتایج اجتهاد تأثیر بگذارد، نمیتوان نسبت به آن بیتفاوت بود. اجتهاد، به اقتضای ماهیت علمی خود، باید با دانش روز و دستاوردهای معتبر و مرتبط علمی مواجههای جدی داشته باشد. اگر نظریهای بتواند در فهم موضوعات، تحلیل مسائل یا ارزیابی مبانی اجتهادی اثرگذار باشد، نادیده گرفتن آن با پویایی علمی و اجتهادی سازگار نیست.
از این منظر، ضرورت توجه به اندیشههای علامه، صرفاً از آن جهت نیست که ایشان شخصیتی برجسته و مورد احترام است یا آثارش بخشی از میراث حوزه به شمار میرود؛ بلکه از آن روست که نظریات و روشهای ایشان ظرفیتهایی دارند که میتوانند در پیشبرد مباحث علمی و اجتهادی مؤثر باشند.
تلاشهای موجود و فاصله تا جریان اصلی حوزه
البته در سالهای اخیر، بهویژه به همت برخی فضلای جوانتر، تلاشهای ارزشمندی در زمینه شناخت، تبیین و توسعه اندیشههای علامه انجام شده است. همچنین استادان ارجمندی در حوزه حضور دارند که آثار ایشان را تدریس کردهاند یا هماکنون به تدریس آنها اشتغال دارند.
این فعالیتها نشان میدهد که میراث علمی علامه بهکلی مغفول نمانده و ظرفیتهای ارزشمندی برای بهرهگیری از آن وجود دارد. بااینحال، باید میان شکلگیری فعالیتهای علمی پیرامون یک اندیشه و تبدیل شدن آن اندیشه به بخشی از جریان اصلی علمی حوزه تفاوت گذاشت.
به نظر میرسد با وجود این تلاشها، هنوز فاصله قابلتوجهی تا حضور فراگیر و مؤثر روشها و نظریات علامه در متن مباحث علمی و اجتهادی حوزه وجود دارد. بخش مهمی از این فعالیتها همچنان در محافل خاص یا به همت اشخاص و گروههایی محدود دنبال میشود و هنوز نتوانسته است بهاندازه ظرفیت خود بر روند عمومی تولید علم در حوزه اثر بگذارد.
ظرفیت اندیشه علامه فراتر از مباحث تخصصی
اهمیت اندیشههای علامه تنها به مباحث عمیق فلسفی، تفسیری و اجتهادی محدود نمیشود. دیدگاههای ایشان در عرصه تبلیغ دین، تبیین معارف اسلامی و تحلیل مسائل اجتماعی نیز ظرفیتهای فراوانی دارد.
بهرهگیری از این اندیشهها میتواند هم به عمق و استحکام علمی مباحث تبلیغی و ترویجی بیفزاید و هم در جذابیت، انسجام و قدرت تبیینی آنها مؤثر باشد. ازاینرو، توجه به میراث فکری علامه، صرفاً ضرورتی برای پژوهشگران علوم تخصصی حوزه نیست، بلکه برای فعالان عرصه تبلیغ و ترویج معارف دینی نیز میتواند راهگشا باشد.
البته در این عرصه نیز صرف نقل سخنان علامه یا استفاده از برخی مطالب ایشان کافی نیست. آنچه میتواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد، شناخت منظومه فکری و مبانی اندیشه ایشان و بهرهگیری از آنها در تحلیل و تبیین مسائل است.
ضرورت شناخت روشمند اندیشه علامه
طبیعی است که بهرهگیری صحیح از اندیشههای علامه، نیازمند آشنایی دقیق و روشمند با آثار ایشان است.
برای ورود به این منظومه فکری، لازم است ابتدا مقدمات علمی، از جمله ادبیات و منطق، فراگرفته شود و سپس با مطالعه یک دوره فلسفه، مانند بدایةالحکمة، زمینه لازم برای فهم مبانی فکری ایشان فراهم آید. پس از آن میتوان با ورود تدریجی به آثار علامه، بهویژه تفسیر المیزان، اندیشه ایشان را بهصورت عمیقتر و منسجمتر شناخت.
البته برخی آثار علامه هماکنون در برنامهها و دروس حوزوی حضور دارند؛ اما به نظر میرسد به دلیل فقدان توجه فراگیر به منظومه فکری و ظرفیتهای روشی و نظری اندیشه ایشان، این آثار نیز هنوز جایگاه متناسب خود را در نظام علمی و آموزشی حوزه نیافتهاند و از همه ظرفیتهای آنها بهره گرفته نمیشود.
در این میان، وجود استادانی که با آثار و مبانی فکری علامه آشنایی عمیق دارند، فرصتی ارزشمند است که میتوان از آن برای شناخت دقیقتر این میراث و فراهم کردن زمینه نقد و توسعه آن بهره برد.
سخن پایانی
در نهایت، مسئله اصلی این نوشته، صرفاً میزان توجه حوزه به شخصیت و آثار علامه طباطبایی نیست. مسئله مهمتر، چگونگی مواجهه حوزه با سرمایههای علمی خویش و میزان بهرهگیری از آنها در فرایند تولید علم است.اگر آثار و نظریات یک اندیشمند تنها شناخته شوند، مورد تجلیل قرار گیرند یا حتی تدریس شوند، اما در جریان زنده پژوهش و اجتهاد مورد نقد، تکمیل و توسعه قرار نگیرند، نمیتوان گفت از همه ظرفیتهای علمی آنها بهره گرفته شده است.
حوزهای که حیات خود را بر محور علم و اجتهاد بنا نهاده، شایسته است دستاوردهای علمی برخاسته از درون خود را نهفقط بهعنوان میراثی ارزشمند، بلکه بهمثابه ظرفیتهایی برای پیشرفت علمی بنگرد.
حوزه زمانی میتواند از خود عقب نماند که دستاوردهای علمی دیروز آن، در فرایند تولید علم امروز حضور داشته باشند و زمینهساز اندیشهها و دستاوردهای فردای آن شوند.
محسن ابراهیمی










نظر شما